वीरगन्ज,३०चैतः वीरगन्जस्थित नारायणी अस्पताल मधेस प्रदेशकै एक प्रमुख सरकारी स्वास्थ्य संस्था हो । लामो समयदेखि यो अस्पताल तराई–मधेस क्षेत्रका हजारौं गरीब तथा मध्यमवर्गीय बिरामीहरूको मुख्य आश्रयस्थलका रूपमा रहँदै आएको छ । तर विगत केही वर्षदेखि अस्पतालको सेवा प्रवाह, व्यवस्थापन, सरसफाइ, चिकित्सकीय सेवा र कर्मचारी अनुशासनलाई लिएर लगातार प्रश्न उठ्दै आएका थिए ।
देशमा नयाँ सरकार गठनपछि भने अस्पतालभित्र उल्लेखनीय सुधार भएको दाबी व्यवस्थापन पक्ष तथा सेवाग्राही दुवैले गर्न थालेका छन् । अस्पतालका मेडिकल सुपरिन्टेन्डेन्ट डा चितरञ्जन साहका अनुसार अस्पतालमा कार्यरत चिकित्सक, नर्स, प्राविधिकदेखि सफाइ कर्मचारीसम्मको कार्यशैलीमा स्पष्ट परिवर्तन देखिएको छ । यस परिवर्तनले सेवा प्रवाहलाई व्यवस्थित बनाएको र बिरामीको चापलाई व्यवस्थापन गर्न सहज भएको उनको भनाइ छ ।
कर्मचारी व्यवस्थापनमा देखिएको परिवर्तन
नारायणी अस्पतालमा करीब चार सयभन्दा बढी कर्मचारी कार्यरत छन् । तीमध्ये चिकित्सक, नर्स, ल्याब प्राविधिक, प्रशासनिक कर्मचारी र सफाइ कर्मचारी सबै समावेश छन् । पहिले अस्पतालमा सबै तहका कर्मचारीको उपस्थिति र जिम्मेवारी पालनामा कमजोरी देखिने गरेको गुनासो व्यापक थियो ।
विशेषगरी बिहान ९ देखि दिउँसो २ बजेसम्म सञ्चालन हुने ओपिडी सेवामा चिकित्सकहरू पूरा समय नबस्ने, बीचमैं निजी क्लिनिकमा जाने र अस्पतालको समयमा बाह्य सेवामा व्यस्त हुने गरेका आरोपहरू बारम्बार उठ्ने गरेका थिए । यसले गर्दा ओपिडीमा आउने बिरामीहरू लामो समय लाइनमा बस्न बाध्य हुने, समयमैं उपचार नपाउने र कतिपय अवस्थामा अन्य निजी अस्पताल वा क्लिनिकतर्फ धकेलिनुपर्ने अवस्था थियो ।
तर हाल व्यवस्थापन पक्षले चिकित्सकहरूको उपस्थिति कडाइका साथ निगरानी गर्न थालेपछि ओपिडी सेवा समयमैं सञ्चालन हुने र चिकित्सकहरू पूरा समय अस्पतालमैं रहने व्यवस्था भएको दाबी गरिएको छ । मेसु डा साहका अनुसार, “पहिले चिकित्सक तथा कर्मचारीलाई सेवा दिन बारम्बार अनुरोध गर्नुपर्ने अवस्था थियो, अहिले भने उनीहरू आफैं आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गरिरहेका छन् ।”
सरसफाइ र आन्तरिक व्यवस्थापनमा सुधार
अस्पतालको सरसफाइ अवस्था पनि विगतमा ठूलो चुनौतीको रूपमा रहेको थियो । वार्ड, ओपिडी, प्रसूति गृह र प्रयोगशाला क्षेत्रसमेत फोहोर र अव्यवस्थित हुने गरेको सेवाग्राहीहरूको गुनासो थियो । सफाइ कर्मचारीहरूको नियमित निगरानी नहुँदा अस्पतालभित्रको वातावरण अस्वस्थकर बनेको आरोप पनि लाग्दै आएको थियो ।
हाल भने शाखा प्रमुखहरूको सक्रियतामा दैनिक हाजिरी प्रणालीलाई कडाइ गरिएको, सफाइ समयको अभिलेख राख्ने व्यवस्था लागू गरिएको र कामको अनुगमन नियमित गरिएको अस्पताल प्रशासनले जनाएको छ । यसले गर्दा सरसफाइमा उल्लेखनीय सुधार आएको र बिरामी तथा कुरुवाहरूले पनि सकारात्मक अनुभव गर्न थालेका छन् ।
सफाइ कर्मचारीहरूबीच जिम्मेवारी बाँडफाँड स्पष्ट पारिएको, अनुगमन प्रणाली लागू गरिएको र लापरवाही गर्नेहरूलाई कारबाही प्रक्रिया अघि बढाइने चेतावनीसमेत दिइएको बताइएको छ ।
ओपिडी सेवामा सुधार र बिरामीको चाप व्यवस्थापन
ओपिडी सेवा नारायणी अस्पतालको सबैभन्दा व्यस्त र संवेदनशील विभाग हो । यहाँ दैनिक १२ सय बढी बिरामी उपचारका लागि आउने गर्छन् । पहिले चिकित्सकहरूको ढिलाइ, अनुपस्थिति र बीचमैं सेवा छोड्ने प्रवृत्तिका कारण बिरामीहरू घण्टौं लाइनमा बस्न बाध्य हुन्थे ।
तर अहिले ओपिडीमा चिकित्सकहरू समयमैं उपस्थित हुने, बिहान ९ देखि दिउँसो २ बजेसम्म निरन्तर सेवा दिने व्यवस्था कडाइका साथ लागू गरिएको छ । यसले बिरामीको चाप व्यवस्थापनमा सुधार ल्याएको र सेवा छिटो प्राप्त हुने अवस्था बनेको अस्पताल प्रशासनको दाबी छ ।
विशेषगरी गरीब तथा ग्रामीण क्षेत्रबाट आउने बिरामीहरूलाई पहिले सेवा नपाउने, औषधि अभाव हुने र प्रयोगशाला रिपोर्ट ढिलो आउने समस्या थियो । अहिले ती सेवाहरूमा पनि सुधार आएको र रिपोर्ट तथा औषधि वितरण प्रणालीलाई व्यवस्थित गरिएको बताइएको छ ।
प्रसूति गृह र प्रयोगशालामा सुधार
अस्पतालको प्रसूति गृह (मातृत्व सेवा) र प्रयोगशाला सेवामा पनि सुधार देखिएको छ । पहिले प्रसूति सेवामा अत्यधिक चाप, उपकरण अभाव र कर्मचारी अनुपस्थितिका कारण जोखिमपूर्ण अवस्था रहने गरेको बताइन्थ्यो । अहिले भने प्रसूति सेवामा स्टाफ उपस्थिति नियमित गरिएको, आपत्कालीन सेवामा ध्यान दिइएको र बिरामीलाई तत्काल सेवा दिने व्यवस्था सुधारिएको दाबी गरिएको छ ।
त्यसैगरी, प्रयोगशाला सेवामा रिपोर्ट ढिलाइ, उपकरण मर्मत अभाव र जनशक्ति कमी जस्ता समस्याहरूलाई क्रमशः समाधान गर्ने प्रयास भइरहेको छ । अब रिपोर्ट समयमैं उपलब्ध हुने र परीक्षण प्रक्रियामा पारदर्शिता बढेको बताइएको छ ।
अनियमितता र कमिशन प्रथाबारे आरोप
अस्पतालमा विगतमा केही कर्मचारी तथा चिकित्सकले बिरामीलाई निजी अस्पताल वा क्लिनिकमा पठाएर कमिशन लिने गरेका आरोपहरू पनि उठ्दै आएका थिए । यसले सार्वजनिक स्वास्थ्य प्रणालीप्रति जनविश्वास कमजोर बनाएको थियो ।
हाल अस्पताल प्रशासनले यस्ता गतिविधिहरू नियन्त्रण गर्न निगरानी प्रणाली कडाइका साथ लागू गरेको बताइएको छ । बिरामीलाई बाहिर पठाउने प्रक्रिया, रेफरल प्रणाली र उपचार व्यवस्थामा पारदर्शिता ल्याउने प्रयास भइरहेको जनाइएको छ ।
सूचना अधिकारीको भनाइ र भविष्यको अपेक्षा
अस्पतालका सूचना अधिकारी डा उदयनारायण सिंहका अनुसार हाल अस्पतालको सेवामा ‘आमूल परिवर्तनको अनुभूति’ सेवाग्राहीहरूले गर्न थालेका छन् । उनका अनुसार यदि यही गति कायम रह्यो भने नारायणी अस्पताल फेरि पनि मधेस प्रदेशकै प्रमुख र भरोसायोग्य सरकारी अस्पतालका रूपमा स्थापित हुने सम्भावना बलियो छ ।
उनले भने–“पहिले यहाँ आउने बिरामीहरूले सेवा नपाउने, औषधि नपाउने, समयमैं रिपोर्ट नपाउने जस्ता समस्या भोग्थे । अहिले ती समस्याहरू क्रमशः समाधान हुँदै गएका छन् ।”
सेवाग्राहीको अपेक्षा
अस्पतालमा सुधारको सङ्केत देखिए पनि सेवाग्राहीहरूले अझै दिगो सुधारको आवश्यकता रहेको बताएका छन् । उनीहरूको भनाइमा अहिले सुधार भएको भएपनि यो निरन्तर हुनुपर्छ र राजनीतिक वा प्रशासनिक परिवर्तनसँगै सेवा पुनः कमजोर हुन नदिन ध्यान दिन आवश्यक छ ।
विशेषगरी गरीब, ग्रामीण र सीमावर्ती क्षेत्रका बिरामीहरूका लागि यो अस्पताल जीवनरेखा भएकाले यसको सेवा गुणस्तरीय, सुलभ र पारदर्शी हुनु अत्यन्त आवश्यक रहेको उनीहरूको धारणा छ । नारायणी अस्पतालमा देखिएको हालको सुधारले सरकारी स्वास्थ्य प्रणालीप्रति केही सकारात्मक सङ्केत देखिन्छ । व्यवस्थापन, अनुशासन, सेवा समय पालन र सरसफाइमा भएको सुधारले अस्पतालको छवि पुनः सुधारतर्फ उन्मुख भएको अनुमान गर्न सकिन्छ ।
तर दीर्घकालीन सुधारका लागि केवल प्रशासनिक कडाइ मात्र पर्याप्त नहुने, कर्मचारीको जिम्मेवारीबोध, स्थायी अनुगमन प्रणाली र पारदर्शी सेवा प्रणाली आवश्यक रहने विशेषज्ञहरूको मत छ ।
यदि हालको सुधार निरन्तर रह्यो भने नारायणी अस्पतलाल फेरि एकपटक मधेस प्रदेशकै प्रमुख र भरोसायोग्य सरकारी स्वास्थ्य संस्थाको रूपमा स्थापित हुने सम्भावना बलियो देखिन्छ ।(यो खबर प्रतिक दैनिकमा प्रकाशीत छ )